Obecność wszy we włosach jest częstym problemem wywoływanym przez wesz głowową – niewielkiego pasożyta zewnętrznego żywiącego się krwią człowieka. Dotyczy przede wszystkim dzieci, ale może wystąpić także u osób dorosłych, niezależnie od poziomu higieny czy statusu społecznego.
Wesz głowowa (łac. Pediculus humanus capitis) żyje wyłącznie na owłosionej skórze głowy człowieka i odżywia się krwią, którą pobiera kilka razy dziennie. Podczas ukłucia wprowadza do skóry ślinę zawierającą substancje zapobiegające krzepnięciu krwi. U osób wrażliwych mogą one wywoływać reakcję zapalną, objawiającą się świądem i podrażnieniem skóry. Wbrew powszechnym mitom inwazja wszy nie jest oznaką zaniedbania ani braku higieny – pasożyty równie chętnie zasiedlają włosy czyste, jak i nieumyte. Wszami można zarazić się przez cały rok, jednak większą liczbę przypadków obserwuje się zwykle w okresach, gdy dzieci przebywają w dużych skupiskach. Pierwszy wzrost zachorowań przypada na okres wakacyjny, kiedy dzieci uczestniczą w koloniach, obozach lub półkoloniach i mają częsty kontakt z rówieśnikami. Drugi obserwowany jest na początku roku szkolnego, gdy po wakacjach wracają do szkół i przedszkoli, ponownie przebywając w dużych grupach. Z tego względu ważne jest regularne sprawdzanie skóry głowy i włosów dzieci, szczególnie po okresach zwiększonego kontaktu z innymi osobami.
Jak dochodzi do zarażenia?
Do zarażenia dochodzi przede wszystkim podczas bezpośredniego kontaktu głowa–głowa z osobą, u której występują żywe wszy. Pasożyty nie skaczą ani nie latają – przemieszczają się, pełzając po włosach. Zakażenie następuje także za pośrednictwem wspólnie używanych przedmiotów, takich jak grzebienie, szczotki, gumki do włosów, czapki, szaliki czy pościel. Po przedostaniu się na nowego żywiciela samica składa jaja, zwane gnidami, które mocno przytwierdza do włosów tuż przy skórze głowy. Po kilku dniach z jaj wykluwają się larwy, które dojrzewają do postaci dorosłych, zamykając cykl rozwojowy pasożyta.
Największe ryzyko zakażenia dotyczy dzieci uczęszczających do żłobków, przedszkoli i szkół, gdzie częste, bliskie kontakty sprzyjają przenoszeniu pasożytów. Narażeni są również pozostali domownicy osoby zakażonej oraz osoby przebywające w skupiskach ludzi, takich jak internaty, domy opieki czy ośrodki wypoczynkowe. Długie włosy mogą zwiększać ryzyko przeniesienia wszy podczas kontaktu z innymi osobami, jednak same w sobie nie są przyczyną zakażenia.
Objawy
Najbardziej charakterystycznym objawem jest uporczywy świąd skóry głowy, będący reakcją organizmu na ślinę pasożytów podczas pobierania krwi. Swędzenie najczęściej obejmuje okolice karku oraz przestrzeń za uszami. Intensywne drapanie może prowadzić do powstawania otarć, nadważeń, a w konsekwencji do reaktywnego powiększenia okolicznych węzłów chłonnych. Podczas dokładnego oglądania włosów można zauważyć poruszające się wszy oraz gnidy – drobne, jasne, owalne struktury mocno przyklejone do włosa, których nie da się łatwo usunąć przez strzepnięcie.
Leczenie
Po potwierdzeniu obecności wszy leczenie należy wdrożyć jak najszybciej. Obecnie dostępne w aptekach preparaty zawierają substancje działające mechanicznie na pasożyty lub środki o działaniu owadobójczym. Zgodnie z aktualnymi zaleceniami preparaty zawierające dimetykon są uznawane za leczenie pierwszego wyboru, ponieważ działają fizycznie, pokrywając wszy i prowadząc do ich unieruchomienia oraz uduszenia. Mechanizm ten nie sprzyja rozwojowi oporności pasożytów, w przeciwieństwie do preparatów neurotoksycznych. Do substancji wykorzystywanych w zwalczaniu wszy należą:
- dimetykon – działa mechanicznie i wykazuje wysoką skuteczność, również w populacjach wszy opornych na insektycydy,
- permetryna (1%) – pyretroid działający na układ nerwowy wszy,
- pyretryny, najczęściej w połączeniu z piperonylobutoksydem – również działają neurotoksycznie, lecz ich skuteczność może być ograniczona z powodu oporności,
- malation – wykazuje skuteczność wobec wszy i częściowo wobec gnid, jednak ze względu na możliwość działań niepożądanych oraz łatwopalność preparatów jest obecnie stosowany rzadziej,
- iwermektyna – dostępna w postaci preparatu do stosowania miejscowego lub doustnie w wybranych przypadkach, głównie przy niepowodzeniu standardowego leczenia lub nasilonego zarażenia wszami. Doustna iwermektyna jest stosowana wyłącznie z przepisu lekarza.
W praktyce stosowane są również preparaty zawierające nalewkę z ziela ostróżeczki oraz kwas octowy. Ziele ostróżeczki zawiera naturalne alkaloidy o działaniu przeciwpasożytniczym, natomiast kwas octowy ułatwia odklejanie gnid od włosów, dzięki czemu ich usunięcie za pomocą gęstego grzebienia jest łatwiejsze i skuteczniejsze. Preparaty te są przeznaczone do miejscowego stosowania na skórę głowy i włosy u osób dorosłych, młodzieży oraz dzieci od 6. roku życia. Nie należy ich stosować u dzieci młodszych niż 6 lat. Leczenie polega na dokładnym zwilżeniu włosów preparatem, pozostawieniu go na skórze głowy przez czas określony przez producenta (w przypadku preparatów z nalewką z ziela ostróżeczki zwykle 2–3 godziny), a następnie umyciu włosów i starannym wyczesaniu martwych wszy oraz gnid gęstym grzebieniem.
Niezależnie od zastosowanego preparatu, skuteczność leczenia zależy od przestrzegania zaleceń producenta dotyczących sposobu i czasu aplikacji, dokładnego wyczesania włosów oraz, jeśli jest to wymagane, powtórzenia kuracji po 7–10 dniach w celu zniszczenia wszy, które mogły wykluć się z jaj po pierwszym zabiegu. Jednocześnie należy skontrolować wszystkich domowników i leczyć wyłącznie osoby, u których stwierdzono obecność żywych wszy.
Podczas stosowania preparatów należy unikać kontaktu z oczami, błonami śluzowymi oraz uszkodzoną lub objętą stanem zapalnym skórą. Wszystkie preparaty należy stosować wyłącznie zewnętrznie i zgodnie z zaleceniami zawartymi w ulotce.
Zapobieganie
Skuteczna profilaktyka zarażenia wszami polega głównie na regularnym sprawdzaniu skóry głowy i włosów dzieci, zwłaszcza po powrocie z miejsc, w których dochodzi do bliskiego kontaktu z innymi osobami, takich jak przedszkole, szkoła, kolonie czy obozy. Warto uczyć dzieci, aby nie wymieniały się szczotkami, grzebieniami, nakryciami głowy oraz ozdobami do włosów. Długie włosy dobrze jest spinać podczas pobytu w większych grupach. W przypadku wykrycia pasożytów należy wyprać w wysokiej temperaturze pościel, ręczniki i odzież mającą kontakt z głową, a przedmioty, których nie można wyprać, odizolować na kilka dni zgodnie z zaleceniami producentów preparatów i obowiązującymi rekomendacjami.
