Zatrucie pokarmowe potrafi skutecznie zepsuć wypoczynek, zwłaszcza podczas letnich wyjazdów. Domowe sposoby często pomagają złagodzić objawy, jednak przy nasilonych lub długotrwałych dolegliwościach warto skonsultować się z lekarzem.
Lato sprzyja zatruciom pokarmowym. Wysokie temperatury, niewłaściwe przechowywanie żywności oraz spożywanie posiłków w przypadkowych miejscach zwiększają ryzyko zakażenia. Najczęstszą przyczyną zatruć są produkty spożywcze skażone bakteriami, ich toksynami, wirusami lub pasożytami. Ryzyko zachorowania wzrasta także w przypadku nieprzestrzegania zasad higieny, przechowywania żywności w nieodpowiednich warunkach oraz spożywania produktów po upływie terminu przydatności do spożycia.
Do produktów najczęściej powodujących zatrucia należą nieświeże potrawy mięsne, ryby, owoce morza oraz przeterminowana żywność. Szczególną ostrożność należy zachować przy daniach z majonezem, kremach cukierniczych, gofrach z dodatkami oraz lodach, które w wysokich temperaturach szybko się psują. Zatrucie pokarmowe może wystąpić zarówno po spożyciu żywności kupionej w barze czy budce z lodami, jak i niewłaściwie przechowywanej lub przygotowanej w domu.
Objawy zatrucia pokarmowego mogą obejmować m.in.:
- silny ból brzucha,
- biegunkę,
- wzdęcia,
- wymioty,
- gorączkę, dreszcze oraz ogólne osłabienie organizmu.
W większości przypadków zatrucia mają łagodny przebieg i ustępują samoistnie. Jednak niektóre zakażenia mogą prowadzić do poważnych powikłań i stanowić zagrożenie dla zdrowia, a nawet życia.
Co może wywołać zatrucie pokarmowe?
- Campylobacter
Bakterie z rodzaju Campylobacter są jedną z najczęstszych przyczyn zatruć pokarmowych. Występują głównie w surowym lub niedogotowanym mięsie drobiowym, a także w niepasteryzowanym mleku i skażonej wodzie. Objawy kampylobakteriozy pojawiają się zwykle po 2–5 dniach od zakażenia i obejmują gorączkę, ból brzucha, nudności, wymioty oraz biegunkę, niekiedy z domieszką krwi. Choroba najczęściej ustępuje samoistnie w ciągu tygodnia, jednak u dzieci, osób starszych i z obniżoną odpornością może prowadzić do poważniejszych powikłań.
- Salmonella
Zakażenia bakteriami Salmonella to bardzo częsta przyczyna zatruć pokarmowych. Bakterie występować przede wszystkim w surowych jajach, mięsie, mleku i jego przetworach, a także w niektórych produktach pochodzenia roślinnego oraz owocach morza.
Objawy zwykle pojawiają się po kilku godzinach do kilku dni od spożycia skażonego produktu i obejmują bóle brzucha, nudności, wymioty, biegunkę (czasem z domieszką krwi), gorączkę oraz ogólne osłabienie. Choroba ma zwykle łagodny przebieg, ale u osób z grup ryzyka może wymagać leczenia lekarskiego.
- Jad kiełbasiany (botulizm)
Jednym z najgroźniejszych zatruć pokarmowych jest botulizm, wywołany toksyną produkowaną przez bakterię Clostridium botulinum. Do zakażenia może dojść po spożyciu niewłaściwie przygotowanych lub przechowywanych domowych przetworów, konserw i produktów pakowanych bez dostępu tlenu. Ryzyko zatrucia zmniejsza przestrzeganie zasad higieny, kontrolowanie terminów przydatności do spożycia oraz unikanie produktów z uszkodzonym opakowaniem, wybrzuszoną pokrywką lub nietypowym zapachem. Początkowe objawy obejmują nudności, wymioty, bóle brzucha, osłabienie. Charakterystyczne są zaburzenia neurologiczne, m.in. podwójne widzenie, opadanie powiek, trudności z przełykaniem i osłabienie mięśni. Botulizm wymaga pilnej pomocy lekarskiej, ponieważ może prowadzić do niewydolności oddechowej i stanowić zagrożenie życia.
- Gronkowiec złocisty (Staphylococcus aureus)
Zatrucia wywołane przez gronkowca złocistego są skutkiem spożycia żywności zawierającej toksynę wytworzoną przez tę bakterię. Najczęściej dotyczy to wędlin, mięsa mielonego, ryb, mleka i jego przetworów, wyrobów garmażeryjnych, lodów oraz ciast z kremem przechowywanych w niewłaściwych warunkach. Toksyna jest odporna na wysoką temperaturę, dlatego podgrzanie żywności nie zawsze eliminuje zagrożenie. Objawy pojawiają się już po 30 min do kilku godzin i obejmują nudności, wymioty, bóle brzucha, biegunkę oraz osłabienie. Skażona żywność często nie różni się smakiem, zapachem ani wyglądem od świeżej, dlatego tak ważne jest przestrzeganie zasad higieny i prawidłowego przechowywania produktów.
- Bacillus cereus
Bacillus cereus jest częstą przyczyną zatruć związanych z niewłaściwie przechowywaną żywnością. Jej zarodniki przetrwają gotowanie, a w sprzyjających warunkach wytwarzają toksyny. Do zakażeń najczęściej dochodzi po spożyciu potraw z ryżu, makaronu, ziemniaków, warzyw i produktów mlecznych przechowywanych zbyt długo w temperaturze pokojowej lub niewłaściwie chłodzonych. Objawy pojawiają się po 30 min do kilku godzin i obejmują nudności, wymioty, bóle brzucha oraz biegunkę.
- Yersinia
Zakażenie bakteriami z rodzaju Yersinia najczęściej wiąże się ze spożyciem surowej lub niedogotowanej wieprzowiny, a także kontaktem z zakażonym mięsem. Bakterie te są odporne na niskie temperatury i mogą przetrwać w warunkach chłodniczych.
Objawy jersiniozy mogą obejmować bóle brzucha, gorączkę, biegunkę oraz nudności. U dzieci i młodych osób zakażenie może czasami przypominać zapalenie wyrostka robaczkowego ze względu na silne dolegliwości w prawej dolnej części brzucha.
- Listeria monocytogenes
Listerioza jest zakażeniem wywołanym przez bakterię Listeria monocytogenes. Do zakażenia może dojść po spożyciu niepasteryzowanego mleka i miękkich serów, surowych lub niedokładnie umytych warzyw i owoców oraz niektórych produktów mięsnych i rybnych, w tym wędzonych ryb oraz gotowych produktów przechowywanych w lodówce przez dłuższy czas. Zakażenie jest szczególnie groźne dla kobiet w ciąży, noworodków, osób starszych i z obniżoną odpornością. Objawy przypominają grypę, a w ciężkich przypadkach mogą prowadzić do zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych lub sepsy.
Kiedy zgłosić się do lekarza?
Większość zatruć pokarmowych ma łagodny przebieg i ustępuje w ciągu kilku dni. Z lekarzem należy skontaktować się, jeśli objawy są nasilone, utrzymują się lub pojawią się niepokojące symptomy, takie jak:
- krew w stolcu lub obecność dużej ilości śluzu,
- silna biegunka lub objawy odwodnienia,
- uporczywe wymioty uniemożliwiające przyjmowanie płynów,
- wysoka gorączka,
- zaburzenia widzenia, mowy, połykania lub oddychania.
Szczególną ostrożność należy zachować u kobiet w ciąży, niemowląt, małych dzieci, osób starszych oraz osób z obniżoną odpornością. W tych grupach nawet pozornie łagodne objawy mogą prowadzić do poważnych powikłań.
W przypadku podejrzenia zatrucia grzybami należy niezwłocznie skontaktować się z lekarzem lub pogotowiem – objawy mogą pojawić się z opóźnieniem, a zatrucie niektórymi gatunkami grzybów może zagrażać życiu. Nie wolno samodzielnie wywoływać wymiotów ani stosować środków przeczyszczających. Jeśli to możliwe, warto zabezpieczyć resztki spożytych grzybów lub potrawy do identyfikacji.
Pilnej pomocy medycznej wymagają również podejrzenia zatruć wywołanych przez Salmonella, wirus zapalenia wątroby typu A (HAV) lub toksynę botulinową.
Jak leczyć zatrucie pokarmowe?
Odpoczynek. Podczas zatrucia pokarmowego warto odpoczywać i unikać wysiłku fizycznego, aby organizm mógł się zregenerować.
Uzupełnianie płynów i elektrolitów. Wymioty i biegunka zwiększają ryzyko odwodnienia, dlatego należy regularnie pić małe ilości płynów, aby nie wywoływać wymiotów. Najlepiej sprawdzają się doustne płyny nawadniające, woda oraz lekkie napary, np. z mięty lub rumianku. Należy unikać alkoholu, kawy i słodkich napojów, w tym coli.
Wymioty. Nie należy samodzielnie ich wywoływać. Organizm często w naturalny sposób usuwa szkodliwe substancje, jednak prowokowanie wymiotów może być niebezpieczne, zwłaszcza w przypadku niektórych zatruć (np. środkami chemicznymi) lub gdy istnieje ryzyko zachłyśnięcia Jeśli wymioty są nasilone lub uniemożliwiają przyjmowanie płynów, konieczna jest konsultacja z lekarzem.
Węgiel aktywowany i leki. Węgiel aktywowany może być pomocny tylko w niektórych zatruciach i może osłabiać działanie innych leków. Leków hamujących biegunkę i wymioty nie należy stosować rutynowo – decyzję o ich użyciu warto skonsultować z lekarzem lub farmaceutą, zwłaszcza przy gorączce, krwi w stolcu lub podejrzeniu zakażenia bakteryjnego.
Przy wzdęciach i dyskomforcie mogą pomóc łagodne napary ziołowe, np. z kopru włoskiego, oraz delikatny masaż brzucha.
Co jeść przy zatruciu pokarmowym?
Głodówka podczas zatrucia pokarmowego nie jest konieczna. Po powrocie apetytu warto stopniowo wprowadzać lekkostrawne posiłki w małych porcjach, aby nie nasilić objawów.
Na początku dobrze sprawdzają się:
- kleiki ryżowe, kasze i płatki owsiane,
- gotowane warzywa, np. marchewka i ziemniaki,
- lekki bulion,
- gotowane chude mięso,
- sucharki, krakersy, pieczywo pszenne lub biszkopty.
Przez kilka dni należy unikać tłustych, smażonych i ostrych potraw, słodyczy oraz alkoholu. Przy nasilonej biegunce warto czasowo ograniczyć mleko i produkty mleczne. Elektrolity można uzupełniać za pomocą doustnych płynów nawadniających oraz produktów bogatych w potas, np. bananów i gotowanych warzyw.
Zapobieganie
Aby zmniejszyć ryzyko zatrucia pokarmowego, należy przestrzegać zasad higieny i bezpiecznego przygotowywania żywności:
- dokładnie myć ręce przed przygotowaniem i spożywaniem posiłków oraz po kontakcie z surowym mięsem, jajami i odpadami;
- myć owoce i warzywa przed jedzeniem oraz regularnie czyścić powierzchnie i przybory kuchenne;
- używać osobnych desek i narzędzi do surowego mięsa, ryb i gotowych produktów;
- przechowywać surową żywność oddzielnie od gotowych potraw, najlepiej w szczelnych pojemnikach i na odpowiednich półkach w lodówce;
- regularnie czyścić lodówkę i nie przeładowywać jej, aby zapewnić prawidłową cyrkulację chłodnego powietrza oraz utrzymanie właściwej temperatury;
- kontrolować terminy przydatności i nie spożywać produktów o zmienionym wyglądzie, zapachu lub konsystencji;
- nie pozostawiać łatwo psującej się żywności w temperaturze pokojowej oraz unikać surowego lub niedogotowanego mięsa, ryb i jaj;
- unikać spożywania surowego lub niedogotowanego mięsa, ryb i jaj – niewłaściwie przygotowane produkty mogą być źródłem groźnych bakterii.
Przestrzeganie tych zasad pomaga ograniczyć ryzyko zakażeń i bezpiecznie przygotowywać posiłki.
Izabela Kwiecińska