Brak ruchu, stres i niezdrowe nawyki żywieniowe coraz częściej odbijają się na zdrowiu jelit. Choroba uchyłkowa dotyka nawet co trzeciej osoby, przy czym największe ryzyko obserwuje się u kobiet.
Jelito grube odgrywa istotną rolę w naszym organizmie – odpowiada za wchłanianie wody, soli, składników mineralnych z treści jelitowej oraz za prawidłowe formowanie stolca. To właśnie w nim znajduje się największa część mikrobioty jelitowej. Te mikroskopijne, pożyteczne bakterie wspierają trawienie, wzmacniają odporność i pomagają zwalczać szkodliwe drobnoustroje.
Jelito grube ma ok. 1 m długości i dzieli się na kilka odcinków: kątnicę, okrężnicę wstępującą, poprzeczną, zstępującą oraz esicę i odbytnicę. Każdy z nich pełni swoją specyficzną i niezbędną funkcję w procesie trawienia.
Zdrowe jelito grube ma gładką, szarawą powierzchnię wewnętrzną i jest wyścielone błoną śluzową pozbawioną kosmków – co odróżnia je od jelita cienkiego. Taka budowa umożliwia skuteczne wchłanianie wody i elektrolitów oraz formowanie mas kałowych. Czasami jednak jelito wygląda inaczej – w jego ścianie pojawiają się kieszonki w postaci uwypukleń błony śluzowej i podśluzowej w obrębie warstwy mięśniowej. Lekarze nazywają je uchyłkami. Uchyłki powstają w miejscach osłabienia mięśniówki i najczęściej dotyczą końcowego odcinka jelita grubego, czyli esicy. To właśnie tam panuje największe ciśnienie, które może prowadzić do wciśnięcia błony śluzowej między osłabione włókna mięśniowe. W takich kieszonkach mogą zatrzymywać się resztki pokarmowe, co sprzyja rozwojowi stanów zapalnych.
Uchyłkowość nie jest chorobą
Pojedynczy uchyłek ma zwykle średnicę ok. 1 cm i uwypukla się ze ściany jelita. Można ich mieć wiele, najczęściej występują w dolnej części jelita, po lewej stronie. Są to trwałe zmiany, możliwe do usunięcia jedynie podczas zabiegu chirurgicznego.
Uchyłkowatość, czyli obecność niewielkich kieszonek w jelicie grubym, nie oznacza automatycznie choroby. Większość osób, u których wykryto uchyłki, nigdy nie doświadczy problemów zdrowotnych, ani nie odczuje dolegliwości. Dopiero pojawienie się objawów, takich jak ból, wzdęcia czy problemy z wypróżnianiem stanowi podstawę do rozpoznania choroby uchyłkowej.
Uchyłkowatość najczęściej wykrywana jest przypadkowo, podczas kolonoskopii lub tomografii komputerowej wykonywanych z innych powodów. Szacuje się, że około 25% osób z uchyłkami odczuwa pewne dolegliwości, a u blisko 5% może dojść do ostrego zapalenia uchyłków. Do najczęstszych objawów należą:
- ból w podbrzuszu,
- wzdęcia (powiększenie brzucha z powodu gazów),
- zmiana rytmu wypróżnień (biegunka lub zaparcia),
- śluz lub krew w stolcu.
Objawy choroby uchyłkowej mogą się różnić u poszczególnych osób, jednak ból brzucha ma zwykle charakter kurczowy – pojawia się i ustępuje. Najczęściej lokalizuje się po lewej stronie brzucha, gdzie występuje większość uchyłków, choć zdarza się, że dolegliwości mogą pojawiać się po prawej stronie. Ból oraz wzdęcia często nasilają się po posiłku i łagodnieją po oddaniu stolca lub gazów. U wielu pacjentów objawy zmieniają się z dnia na dzień – na przemian występują biegunki i zaparcia.
Warto wiedzieć, że liczne symptomy choroby uchyłkowej mogą przypominać objawy innych, czasem poważniejszych schorzeń, takich jak zespół jelita drażliwego (IBS), zapalne choroby jelit czy rak jelita grubego. Dlatego nie należy zakładać, że wszystkie dolegliwości wynikają wyłącznie z obecności uchyłków. Szczególnie niepokojącym objawem jest krew w stolcu, która zawsze wymaga pilnej konsultacji lekarskiej.
Przyczyny
Dokładne przyczyny powstawania uchyłków nie są w pełni poznane, jednak najważniejszym czynnikiem ryzyka pozostaje wiek. Zagrożone są osoby po 50. roku życia, choć nierzadko rozpoznaje się je także u osób poniżej 45. roku życia. Badania wskazują, że rozwój uchyłków może być związany ze stylem życia. Częściej występują one u osób z nadwagą oraz prowadzących siedzący tryb życia. Dieta bogata w żywność wysoko przetworzoną może sprzyjać powstawaniu uchyłków. Najnowsze badania sugerują, że większe spożycie błonnika i warzyw może zmniejszać ryzyko uchyłkowatości.
Wykazano również, że palenie tytoniu zwiększa możliwość wystąpienia choroby uchyłkowej oraz jej powikłań, w tym zapalenia uchyłków. Ryzyko to rośnie wraz z liczbą wypalanych papierosów, dlatego rzucenie palenia jest jedną z kluczowych zaleceń dotyczących modyfikacji stylu życia u osób z uchyłkowatością.
Ryzyko choroby uchyłkowej może także wzrastać przy wysokim spożyciu czerwonego mięsa, które wpływa na metabolizm bakterii w jelicie grubym. Z tego powodu zaleca się jego ograniczenie.
Rozpoznanie choroby uchyłkowej opiera się na ocenie wnętrza jelita grubego, najczęściej podczas kolonoskopii lub sigmoidoskopii, po wcześniejszym wykluczeniu innych schorzeń. Kolonoskopia polega na wprowadzeniu przez odbytnicę giętkiej rurki z kamerą, co umożliwia obejrzenie całej powierzchni jelita grubego. Sigmoidoskopia obejmuje jedynie jego końcowy odcinek. W niektórych przypadkach lekarz może zalecić tomografię komputerową, nieinwazyjne badanie rentgenowskie, które również pozwala ocenić stan jelita grubego.
Kiedy choroba uchyłkowa jest groźna
Większość osób z chorobą uchyłkową jelita grubego nigdy nie doświadcza powikłań i może prowadzić normalne, codzienne życie. U stosunkowo niewielkiej grupy pacjentów powikłania są jednak na tyle poważne, że wymagają hospitalizacji.
Najczęstszym powikłaniem uchyłkowatości jest zapalenie uchyłków, w tym także ostre stany zapalne. Do jego rozwoju dochodzi z powodu nadmiernego namnażania się bakterii w obrębie uchyłków. Objawy obejmują narastający ból brzucha, gorączkę oraz nudności lub wymioty. Czasami zapalenie uchyłków ma przebieg powikłany i wymaga leczenia szpitalnego. W takich przypadkach terapia zwykle opiera się na antybiotykoterapii, jednak ciężka infekcja może prowadzić do powstania ropnia, niedrożności jelita lub jego perforacji. Są to stany poważnie zagrażające zdrowiu, a nawet życiu pacjenta. Perforacja jelita może wywołać zapalenie otrzewnej, czyli rozległy stan zapalny obejmujący całą jamę brzuszną. W niektórych sytuacjach konieczne jest operacyjne usunięcie fragmentu jelita grubego. U części chorych może również dojść do pęknięcia naczynia krwionośnego w ścianie uchyłka, co skutkuje krwawieniem do jelita grubego.
Groźnym powikłaniem są także przetoki, czyli nieprawidłowe połączenia między jelitem a innymi narządami, np. pęcherzem moczowym lub pochwą. W takich przypadkach leczenie operacyjne jest często niezbędne.
Leczenie
Nie istnieje jedno, konkretne leczenie przyczynowe ogólnych objawów choroby uchyłkowej. Terapia skupia się przede wszystkim na łagodzeniu dolegliwości. W przypadku zapalenia uchyłków jelita grubego lekarz może zastosować strategię „obserwuj i czekaj” lub rozważyć antybiotykoterapię, zwłaszcza u osób z obniżoną odpornością lub chorobami przewlekłymi. Aby zmniejszyć ryzyko zaostrzeń choroby, pacjentom zaleca się zdrową, zbilansowaną dietę, bogatą w produkty pełnoziarniste, warzywa i owoce. Celem jest włączanie źródeł błonnika do każdego posiłku. Równie istotne jest spożywanie co najmniej 2 litrów płynów dziennie, co ułatwia prawidłowe przechodzenie błonnika przez jelita.
Jeśli dieta jest uboga w błonnik lub występują zaparcia, jego spożycie należy zwiększać stopniowo. Pozwala to ograniczyć wzdęcia i nadmierne gazy, choć poprawa rytmu wypróżnień może wymagać czasu. Nie ma natomiast potrzeby unikania nasion, orzechów, popcornu ani skórek owoców. Wcześniej sądzono, że produkty te mogą zalegać w uchyłkach i sprzyjać rozwojowi choroby uchyłkowej, jednak badania nie potwierdziły tej teorii.
Aby uchyłki pozostawały bezobjawowe, warto regularnie podejmować aktywność fizyczną oraz – w miarę możliwości – dążyć do redukcji masy ciała. Choć badania, na których oparto te zalecenia, nie dają jednoznacznej odpowiedzi, czy takie interwencje zmniejszają ryzyko powikłań zapalenia uchyłków, zmiany stylu życia przynoszą zwykle dodatkowe korzyści dla ogólnego zdrowia i samopoczucia.
Choroba uchyłkowa jelita grubego jest schorzeniem powszechnym, szczególnie u osób starszych, a jej rozwój wiąże się głównie z dietą ubogą w błonnik, zaparciami oraz zwiększonym ciśnieniem w jelicie. W większości przypadków uchyłki nie powodują objawów, jednak mogą prowadzić do powikłań, takich jak zapalenie uchyłków, krwawienia czy perforacja jelita. Objawy choroby obejmują ból brzucha, zaburzenia rytmu wypróżnień, wzdęcia oraz gorączkę w przypadku stanu zapalnego. Leczenie zależy od nasilenia dolegliwości i obejmuje modyfikację diety, farmakoterapię, a w ciężkich przypadkach leczenie chirurgiczne. Istotną rolę w zapobieganiu chorobie uchyłkowej odgrywa zdrowy styl życia i odpowiednia dieta.
Izabela Kwiecińska