Zima ma swój urok, ale dla osób z egzemą może oznaczać nasilenie dolegliwości skórnych. Mróz, wiatr i suche powietrze w mieszkaniach sprzyjają podrażnieniom i wysuszeniu skóry, dlatego warto wiedzieć, jak odpowiednio ją pielęgnować.
Egzema to choroba skóry, której głównym objawem jest suchość skóry. Termin „egzema” odnosi się do wielu schorzeń manifestujących się stanem zapalnym powierzchownych warstw skóry. Przebieg choroby jest indywidualny – objawy mogą różnić się u danych osób i występować w różnych postaciach. Egzema nie jest zakaźna, więc nie można się nią zarazić od innej osoby.
W łagodnych przypadkach skóra staje się sucha, łuszcząca, zaczerwieniona i swędząca. W cięższych postaciach może dochodzić do sączenia się płynu z uszkodzonych miejsc, a drapanie skutkuje pękaniem naskórka, krwawieniem, co zwiększa ryzyko infekcji. Egzema może wystąpić w każdym wieku, choć najczęściej dotyka dzieci. Osoby, które „wyrosną” z egzemy we wczesnym dzieciństwie, mogą doświadczyć nawrotu w późniejszych latach życia. Uważa się, że podłoże egzemy ma w dużej mierze charakter genetyczny i wynika ze złożonej interakcji wielu genów z czynnikami środowiskowymi.
Skóra jako bariera ochronna
Aby zrozumieć, czym jest egzema i co ją powoduje, warto przyjrzeć się różnicom między zdrową skórą a skórą dotkniętą tym schorzeniem. Skóra pełni funkcję naturalnej bariery ochronnej, chroniącej organizm przed infekcjami i czynnikami drażniącymi. Zbudowana jest z trzech warstw:
- cienkiej warstwy zewnętrznej,
- bardziej elastycznej warstwy środkowej,
- warstwy tłuszczowej położonej najgłębiej.
Każda z nich zawiera komórki, wodę i lipidy, które wspólnie odpowiadają za prawidłowe funkcjonowanie skóry. W zdrowej skórze komórki są odpowiednio nawodnione, dzięki czemu tworzą szczelną barierę ochronną przed uszkodzeniami i drobnoustrojami. Tłuszcze i oleje odgrywają ważną rolę w utrzymaniu wilgoci oraz właściwej temperatury skóry, a także zapobiegają przenikaniu do organizmu szkodliwych substancji i bakterii.
Funkcjonowanie skóry można porównać do muru z cegieł. Zewnętrzne komórki naskórka są jak cegły, natomiast lipidy pełnią rolę zaprawy murarskiej, która wszystko spaja i uszczelnia. Komórki naskórka przyciągają i zatrzymują wodę, a tłuszcze pomagają utrzymać ją wewnątrz skóry. W przypadku egzemy skóra może nie wytwarzać wystarczającej ilości lipidów, przez co traci zdolność skutecznego zatrzymywania wilgoci. Bariera ochronna przestaje działać prawidłowo, a między komórkami naskórka powstają mikroszczeliny, przez które woda ucieka z głębszych warstw skóry, a bakterie i czynniki drażniące łatwiej wnikają do jej wnętrza. Dodatkowo barierę skórną mogą uszkadzać codzienne substancje, takie jak mydła, płyny do kąpieli czy detergenty. Choć usuwają one nadmiar sebum u każdego, w przypadku osób z egzemą skóra ulega uszkodzeniu znacznie szybciej – staje się podrażniona, popękana i bardziej podatna na stan zapalny.
Rodzaje egzemy i jej objawy
Jedną z częstszych przyczyn egzemy są reakcje alergiczne. Zmiany skórne rozwijają się wówczas na skutek bezpośredniego kontaktu skóry z czynnikiem uczulającym. Tego typu schorzenie określa się mianem egzemy egzogennej, ponieważ za jej powstanie odpowiadają czynniki zewnętrzne.
Egzema endogenna to natomiast rodzaj wyprysku rozwijający się pod wpływem czynników wewnętrznych organizmu. Klasycznym przykładem tej postaci choroby jest atopowe zapalenie skóry (AZS), które w przeszłości bywało określane mianem „egzemy”. Do innych postaci egzemy zalicza się m.in. alergiczny wyprysk kontaktowy, łojotokowe zapalenie skóry, wyprysk zastoinowy oraz wyprysk potnicowy.
Objawy egzemy mogą się różnić w zależności od rodzaju wyprysku. Stopień nasilenia dolegliwości, czas ich trwania oraz ryzyko powikłań także zależą od postaci choroby. Można jednak wyróżnić objawy wspólne dla większości form egzemy. Najczęściej należą do nich:
- miejscowe zaczerwienienie skóry,
- świąd,
- miejscowy obrzęk,
- nadmierne wysuszenie skóry (przesuszone, łuszczące się ogniska),
- uszkodzenia skóry i drobne rany,
- w niektórych przypadkach wysięk, najczęściej o charakterze ropnym.
Zmiany skórne we wczesnym stadium egzemy mają postać grudek, które z czasem przekształcają się w pęcherzyki. Po ich pęknięciu dochodzi do powstania nadżerek skórnych, które następnie pokrywają się strupami. W zależności od stopnia nasilenia choroby zmiany mogą się zlewać, prowadząc do powstawania rozległych ognisk chorobowych. Wokół zmian często występują rumień oraz obrzęk skóry. Objawy te są typowe dla ostrej fazy egzemy, która najczęściej rozwija się na podłożu alergicznym.
Niektóre choroby przebiegające z egzemą, takie jak AZS, mogą przechodzić w postać przewlekłą. W jej przebiegu dominują silny świąd, pogrubienie naskórka, długotrwałe przesuszenie skóry oraz nasilone złuszczanie.
Zmian skórnych nie należy drapać, ponieważ zwiększa to ryzyko nadkażenia uszkodzonych warstw skóry przez chorobotwórcze mikroorganizmy, takie jak bakterie czy grzyby. Nasilonych i długo utrzymujących się objawów egzemy nie wolno ignorować – w takich przypadkach trzeba jak najszybciej skonsultować się z lekarzem.
Leczenia
W przypadku egzemy o podłożu alergicznym kluczowe znaczenie ma – jeśli to możliwe – unikanie czynnika odpowiedzialnego za wywoływanie zmian skórnych. Niestety, w większości przypadków egzemy nie istnieje skuteczne leczenie przyczynowe. Terapia opiera się przede wszystkim na regularnym i właściwym nawilżaniu skóry oraz odbudowie jej bariery ochronnej. Przy nasilonych objawach lekarz może zdecydować o włączeniu farmakoterapii, obejmującej m.in. leki przeciwhistaminowe, glikokortykosteroidy lub specjalistyczne preparaty dermatologiczne. Dokładny schemat leczenia zawsze ustalany jest indywidualnie, w zależności od rodzaju egzemy oraz stopnia nasilenia zmian skórnych.
W cięższych postaciach zapaleń skóry może być konieczne zastosowanie leków wpływających na funkcjonowanie układu immunologicznego, co pozwala ograniczyć reakcję zapalną i zmniejszyć nasilenie objawów choroby. W przypadku nadkażenia uszkodzonej skóry lekarz może dodatkowo zalecić antybiotykoterapię.
Jak chronić skórę przed nasileniem objawów?
Chociaż nie u każdego egzema nasila się wraz z pierwszymi oznakami chłodniejszej pogody, można śmiało powiedzieć, że wiele osób obserwuje nagłe pogorszenie stanu skóry wraz z nadejściem zimy. Amerykańskie Towarzystwo Egzemy przedstawia kilka wskazówek, które mogą pomóc przetrwać zimowe miesiące i ograniczyć zaostrzenia objawów.
- Utrzymuj stałą temperaturę w domu
Staraj się, aby temperatura we wszystkich pomieszczeniach była możliwie jednolita – optymalnie około 18°C. Zakładaj cienkie warstwy ubrań, które łatwo zdejmować lub dokładać w miarę aklimatyzacji organizmu.
- Zadbaj o odpowiednią wilgotność powietrza
Ogrzewanie centralne zapewnia ciepło, ale jednocześnie silnie wysusza powietrze. Warto zainwestować w dobrej jakości nawilżacz lub przynajmniej ustawić miskę z wodą w pobliżu grzejników. Unikaj siedzenia bezpośrednio przy źródłach ciepła – lepiej ogrzać całe pomieszczenie i w razie potrzeby sięgnąć po dodatkowy sweter lub koc.
- Regularnie wietrz pomieszczenia
Zimą często unikamy otwierania okien, jednak brak wentylacji sprzyja namnażaniu się roztoczy kurzu domowego, których odchody są częstym czynnikiem wywołującym egzemę. Niewłaściwa cyrkulacja powietrza może również prowadzić do rozwoju pleśni w kuchni i łazience. Codzienne, krótkie wietrzenie pomieszczeń jest bardzo ważne.
- Zmień emolient na bogatszy
W trudniejszych warunkach atmosferycznych pomocna może być zmiana stosowanego emolientu na preparat o bardziej odżywczej konsystencji. Emolienty to substancje o właściwościach nawilżających, natłuszczających i regenerujących. Ich głównym zadaniem jest tworzenie na powierzchni skóry warstwy ochronnej, która wspiera barierę hydrolipidową i ogranicza utratę wody. W skład emolientów mogą wchodzić m.in.:
- oleje roślinne (np. z awokado, migdałów, arganu), bogate w kwasy tłuszczowe wspomagające regenerację skóry,
- wazelina i parafina, które tworzą okluzyjną warstwę ochronną,
- lanolina, o właściwościach nawilżających i ochronnych,
- silikony, lekkie emolienty chroniące skórę bez uczucia tłustości.
Emolienty nie dostarczają skórze wody bezpośrednio, lecz pomagają ją zatrzymać, dzięki czemu skóra staje się bardziej miękka i elastyczna.
- Skonsultuj się z lekarzem
Upewnij się, że masz odpowiedni zapas miejscowych steroidów lub innych leków zaleconych przez lekarza, aby móc szybko zareagować na ewentualne zaostrzenie objawów.
- Zwróć uwagę na kurz i alergeny
Ponieważ zimą spędzamy więcej czasu w domu, warto zachować czujność wobec alergenów. Ustal regularny harmonogram sprzątania obejmujący odkurzanie dywanów, chodników, materacy, zasłon oraz innych miękkich powierzchni.
- Chroń wrażliwe partie skóry
Twarz i dłonie są szczególnie narażone na działanie zimna i wiatru. Stosuj emolienty w regularnych odstępach czasu i unikaj oblizywania ust – choć daje to chwilowe uczucie ulgi, w rzeczywistości prowadzi do jeszcze większego przesuszenia skóry.
- Wybieraj odpowiednie ubrania
Czapki, szaliki i rękawiczki wykonane z szorstkich materiałów mogą dodatkowo podrażniać skórę. Postaw na miękkie, bezszwowe tkaniny. Upewnij się również, że bielizna, piżamy, rajstopy i skarpetki mające bezpośredni kontakt ze skórą są wykonane w 100% z naturalnych materiałów.
Egzema często nasila się zimą, gdy skóra narażona jest na suche powietrze i chłód. Kluczem do ochrony skóry jest utrzymanie odpowiedniej wilgotności, regularna pielęgnacja emolientami, unikanie czynników drażniących oraz kontrola środowiska domowego.
Izabela Kwiecińska
Źródło: Karabin K. „Egzema – początki, rodzaje i objawy”, uPacjenta.pl, dostęp: 10.01.2026 r.