Zespół Raynauda to schorzenie polegające na napadowym skurczu drobnych naczyń krwionośnych, najczęściej palców rąk i stóp, rzadziej nosa, uszu czy warg. Skurcz naczyń prowadzi do czasowego niedokrwienia, co objawia się zmianą koloru skóry oraz uczuciem dyskomfortu.
Naczynia krwionośne stóp oraz palców dłoni kurczą się pod wpływem zimna. Czasami jednak skurcz tętniczek bywa na tyle silny, że może czasowo odciąć dopływ krwi do zajętych obszarów ciała. Prowadzi to nie tylko do zmiany koloru skóry, ale także do uczucia zimna oraz częściowej utraty czucia w palcach dłoni lub stóp. Gdy skurcz ustępuje i przepływ krwi zostaje przywrócony, często pojawia się mrowienie lub pulsujący ból. Jest to reakcja podobna do tej, która występuje po przemarznięciu dłoni lub stóp na mrozie i ich późniejszym ogrzaniu. Podobna reakcja może wystąpić również w sytuacjach stresowych. Wówczas organizm przechodzi w tryb „walki lub ucieczki” i kieruje krew z tkanek chwilowo mniej istotnych do tych niezbędnych do przetrwania, przede wszystkim do mięśni.
Zespół a Choroba Raynauda
Nazwa zespołu (choroby) pochodzi od nazwiska francuskiego lekarza i badacza Maurice’a Raynauda. W 1862 r. opisał on po raz pierwszy charakterystyczne napady zblednięcia i sinienia palców pod wpływem zimna lub emocji. Zauważył, że objawy te wynikają z przejściowego skurczu naczyń krwionośnych, a nie z trwałego uszkodzenia tkanek. Choć nazwy – Choroba Raynauda i Zespół Raynauda – bywają używane zamiennie, w medycynie oznaczają coś innego. Różnice są następujące:
Choroba Raynauda dotyczy postaci pierwotnej. Występuje samoistnie, bez innej choroby w tle, zazwyczaj rozpoczyna się stosunkowo wcześnie, między 15. a 30. rokiem życia, najczęściej u kobiet. Ma łagodniejszy przebieg i nie prowadzi do trwałych uszkodzeń tkanek. Dotyka głównie osoby z niskim ciśnieniem tętniczym. Zwykle już w dzieciństwie charakteryzowały się one obniżoną tolerancją na zimno. Przyczyna Choroby Raynauda nie jest dokładnie znana. Może mieć podłoże genetyczne. To właśnie tę postać pierwotnie opisał Maurice Raynaud.
Zespół Raynauda dotyczy postaci wtórnej. Jest objawem innej choroby, a nie samodzielnym schorzeniem. Często towarzyszy chorobom autoimmunologicznym, np. reumatoidalnemu zapaleniu stawów, twardzinie układowej lub toczniowi. Może mieć cięższy przebieg. W Zespole Raynauda istnieje ryzyko powstawania owrzodzeń, a nawet martwicy palców, dlatego w takich przypadkach konieczne jest leczenie choroby podstawowej. W praktyce klinicznej częściej stosuje się określenie „Zespół Raynauda”, które podkreśla, że objaw ten może mieć różne przyczyny, a u części pacjentów z czasem dochodzi do ujawnienia choroby leżącej u jego podłoża. Wtórny zespół Raynauda może być spowodowany przez:
- choroby autoimmunologiczne,
- choroby naczyń krwionośnych,
- długotrwałą pracę z narzędziami wibrującymi, chemikaliami, np. chlorkiem winylu,
- urazy palców,
- stosowanie niektórych leków (np. beta-blokery),
- palenie tytoniu.
Objawy
Najbardziej charakterystycznym objawem jest zmiana koloru skóry palców, przebiegająca zwykle w trzech fazach:
- zbielenie – skutek niedokrwienia,
- zasinienie – wynik niedotlenienia tkanek,
- zaczerwienienie – po ponownym napływie krwi.
Dodatkowo mogą występować:
- uczucie zimna,
- drętwienie i mrowienie,
- ból lub pieczenie,
- w ciężkich przypadkach owrzodzenia skóry.
Leczenie
Zależy od postaci choroby oraz nasilenia objawów. Niestety nie istnieje lek zatwierdzony do leczenia Zespołu Raynauda. Terapia zależy od przyczyny choroby, stopnia nasilenia objawów oraz obecności innych schorzeń współistniejących. Jednym ze sposobów radzenia sobie z tym schorzeniem jest zmiana stylu życia, np. unikanie niskich temperatur. Najważniejsze jest utrzymanie dłoni i stóp w cieple oraz unikanie ich wychłodzenia. Oznacza to noszenie wielu warstw ubrań, szczególnie na ramionach i nogach, osłony na szyję oraz czapki. Należy zaprzestać palenia oraz zredukować stres.
Na utrzymanie naczyń krwionośnych w dobrej kondycji pomagają regularne ćwiczenia fizyczne – szczególnie u osób z pierwotnym Zespołem Raynauda. Każda aktywność zwiększająca częstość akcji serca pobudza krążenie ciepłej krwi w kończynach.
W cięższych przypadkach lekarz wdraża leczenie farmakologiczne. Stosuje się leki rozszerzające naczynia krwionośne (np. blokery kanału wapniowego, powszechnie stosowane w terapii nadciśnienia). Badania wskazują także na skuteczność inhibitorów fosfodiesterazy typu 5, takich jak sildenafil. W przypadku wtórnego Zespołu Raynauda kluczowe jest leczenie choroby podstawowej.