Niewielka dawka promieniowania UV na ogół nie wywołuje niekorzystnych objawów u osób zdrowych, ale może stać się przyczyną zmian skórnych u osób wrażliwych.
Termin fotodermatozy odnosi się do zmian skórnych wywołanych działaniem promieniowania ultrafioletowego (UV) u osób z alergią na słońce lub z nadwrażliwością sprowokowaną różnymi czynnikami uczulającymi, takimi jak kosmetyki, leki czy niektóre produkty spożywcze.
Fotodermatozy mogą występować u osób zdrowych, niezależnie od wieku, chociaż częściej dotyczą dzieci. W większości przypadków nasilenie zmian ustępuje z wiekiem, a w przypadku alergii na słońce wywołanej przyjmowaniem substancji fotouczulających lub chorobami skóry – po odstawieniu preparatu uczulającego lub wyleczeniu choroby podstawowej.
Jak powstają fotodermatozy?
U osób z nadwrażliwością na promieniowanie słoneczne (UV) pod jego wpływem może dochodzić do reakcji nadmiernej aktywacji układu immunologicznego skóry, w tym uwalniania mediatorów zapalnych, takich jak histamina z komórek tucznych. Skutkuje to objawami w postaci rumienia, osutki świetlnej lub pokrzywki słonecznej.
Dermatolodzy wyróżniają kilka głównych grup fotodermatoz, które ujawniają się pod wpływem promieniowania UV:
fotodermatozy idiopatyczne (samoistne) – o nie do końca poznanej przyczynie, najczęściej występujące u dzieci i młodych dorosłych; W obrębie fotodermatoz idiopatycznych wyróżnia się m.in.:
- wielopostaciowe osutki świetlne,
- pokrzywkę słoneczną,
- przewlekłe zmiany posłoneczne.
Najczęstszą postacią są wielopostaciowe osutki świetlne, które mogą przyjmować różne formy kliniczne i występują zarówno u dzieci, jak i dorosłych. Najczęściej są wywoływane przez promieniowanie UVA, rzadziej UVB.
fotodermatozy egzogenne – wywołane przez substancje zewnętrzne, takie jak leki, związki chemiczne, składniki kosmetyków, rośliny, które pod wpływem UV powodują reakcję skórną;
fotodermatozy metaboliczne – związane z zaburzeniami metabolicznymi, np. niedoborem witaminy B3 (pelagra) lub chorobami porfirynowymi (porfirie);
fotodermatozy genetyczne – wynikające z uwarunkowanych genetycznie zaburzeń naprawy DNA lub metabolizmu skóry, często będące elementem innych chorób;
- choroby skóry zaostrzane przez światło słoneczne – w których promieniowanie UV nie jest bezpośrednią przyczyną, ale czynnikiem nasilającym objawy. toczeń rumieniowaty układowy, porfirie
Skóra posiada naturalne mechanizmy obronne przed promieniowaniem UV, jednak ich skuteczność jest ograniczona i może się zmieniać w zależności od wieku, fototypu skóry oraz indywidualnych predyspozycji. Dodatkowo nadmierna ekspozycja na słońce może osłabiać zdolności obronne skóry w dłuższej perspektywie.
Każda nieprawidłowa reakcja skóry na słońce – nie tylko silne zmiany, ale także nawracające zaczerwienienie – powinna być skonsultowana z lekarzem dermatologiem.
Objawy
Objawy fotoalergii są niespecyficzne, dlatego przed postawieniem ostatecznego rozpoznania konieczne jest wykluczenie innych możliwych przyczyn ich wystąpienia. Wśród objawów fotodermatoz wymienia się:
- pokrzywkę słoneczną (często określaną jako „wysypka od słońca”),
- osutkę świetlną,
- rumień skóry,
- świąd skóry,
- teleangiektazje,
- przebarwienia skóry.
Zmiany skórne najczęściej pojawiają się w miejscach eksponowanych na działanie promieniowania słonecznego. Najłatwiej zaobserwować je na twarzy oraz przedramionach.
Czynniki ryzyka
Istnieje wiele substancji prowokujących powstawanie fotoalergii lub nasilających objawy rumienia i pokrzywki słonecznej. Ważną grupę stanowią leki, zwłaszcza te zażywane długotrwale. W okresie letnim, przy intensywnym narażeniu na działanie promieni słonecznych, należy mieć to na uwadze i zadbać o odpowiednią ochronę przeciwsłoneczną albo unikać korzystania z tych preparatów. Odczyny fotoalergiczne powstają pod wpływem substancji uczulającej i promieniowania UV. Wywołują zmiany chorobowe tylko u części osób, szczególnie wrażliwych. Po upływie 24–48 godzin od ekspozycji na promienie UV pojawiają się wykwity grudkowe (tzw. wyprysk kontaktowy) z towarzyszącym im świądem. Występują głównie na częściach odsłoniętych, ale również w miejscach odległych, nie poddanych działaniu światła. Również leki stosowane zewnętrznie mogą być fototoksyczne, a szczególnie kosmetyki (np. woda kolońska) zawierające psoraleny. Fotoalergie wywołują m.in.:
- psoraleny (leki na łuszczycę i atopowe zapalenie skóry),
- składniki filtrów słonecznych,
- substancje zapachowe: piżmo, olejek bergamotowy,
- kosmetyki z kwasami owocowymi (AHA),
- sulfonamidy, które znajdują się w składzie niektórych leków moczopędnych, przeciwbólowych, przeciwzapalnych lub neuroleptycznych,
- niektóre antybiotyki, zwłaszcza z grupy chinolonów i tetracyklin,
- retinoidy (stosowane przewlekle w leczeniu trądziku),
- beta-blokery (przede wszystkim propranolol) stosowane w leczeniu chorób układu krążenia,
- leki przeciwcukrzycowe (z grupy pochodnych sulfonylomocznika),
- hormonalna terapia zastępcza, stosowanie antykoncepcji,
- lek depresyjny (zwłaszcza z dziurawcem, sam dziurawiec również),
- preparaty ziołowe, np. z dziurawca.
Oczywiście fotodermatozy wywołane korzystaniem z powyższych leków nie występują u każdego, a jedynie u osób wrażliwych na uczulenia na słońce. Natomiast nasilenie już istniejących zmian skórnych obserwuje się w takich chorobach ogólnych lub ograniczonych do skóry, jak np. toczeń rumieniowy układowy, zapalenie skórno-mięśniowe czy porfiria.
Okropnie swędzi!
Najczęściej spotykaną dermatozą jest świerzbiączka i opryszczka letnia. Świerzbiączka letnia znana jest także pod nazwami atopowe zapalenie skóry i egzema. Bardzo często objawia się u małych dzieci, a potem towarzyszy chorym przez lata. Schorzenie ma charakter przewlekły i częściej dotyczy kobiet niż mężczyzn. Świerzbiączka swoją nazwę zawdzięcza uporczywemu i silnemu świądowi skóry. Powoduje zaczerwienienie, rumień, pojawienie się grudek i pęcherzyków zlokalizowanych na ogół w okolicach odsłoniętych (dekolt, twarz, ramiona). Świerzbiączkę wywołują promienie UVA. Wykwity pojawiają się już na wiosnę, w ciągu kilku godzin po ekspozycji na słońce. W miarę jak w ciągu lata postępuje pigmentacja skóry, nasilenie choroby się zmniejsza. Jednak kontakt ze słońcem w następnym roku znów prowokuje pojawienie się identycznych zmian. Najlepszym sposobem pozbycia się świerzbiączki byłoby unikanie promieni słonecznych.
Opryszczki ospówkowate (letnie)
Występują rzadziej niż świerzbiączka letnia, ale również rozpoczynają się w dzieciństwie. Zmiany na skórze to: wykwity pęcherzykowe (często z infekcją, która znika, zostawiając małe blizny, podobne do ospy wietrznej). Niekiedy zmianom skórnym towarzyszą np. zapalenie spojówek oraz gorączka. W leczeniu stosuje się miejscowo środki chroniące przed promieniowaniem słonecznym o najwyższej barierze, doustnie podany beta-karoten lub leki antymalaryczne. Konieczne jest dokładne osłanianie skóry ubraniem!
Wargi w strupkach
Z innych fotodermatoz, które mogą być pamiątką po upalnym i słonecznym lecie należy wymienić zapalenie czerwieni wargowej (stan zapalny ust). Jest to objaw towarzyszący innym zmianom skórnym, rzadko występujący samodzielnie. Główną przyczyną zapalenia czerwieni wargowej są spierzchnięte usta. Popękane, suche usta narażone są na działanie bakterii, wirusów i grzybów, które odpowiadają za infekcję. Usta są spuchnięte i piekące, naskórek warg się łuszczy, a na ich powierzchni mogą pojawiać się strupy. Zmiany, co zadziwiające, najczęściej dotyczą tylko dolnej wargi. Stosuje się leczenie miejscowe: smarowanie warg pomadką z filtrem.
Pokrzywka świetlna
Jest rzadką odmianą pokrzywki, powstającą pod wpływem promieni słonecznych. To schorzenie skóry rozwija się głównie u osób starszych. Charakterystyczne jest pojawianie się bąbli pokrzywkowych w kilka minut po naświetlaniu; zmiany zajmują również skórę osłoniętą, utrzymują się kilka godzin. W leczeniu skuteczne są leki przeciwhistaminowe, ale w wysokich dawkach. Stosowana jest z powodzeniem metoda odczulania – przyzwyczajanie skóry do wzrastającej dawki UVA.
Jak leczyć uczulenie na słońce?
W przypadku wystąpienia alergii na słońce najważniejsza jest profilaktyka powstawania zmian. W miarę możliwości należy unikać narażenia na działanie promieniowania ultrafioletowego. Dodatkowo stosować filtry ochronne o odpowiednio wysokim faktorze przeciwsłonecznym.
Osoby z uczuleniem na słońce w wywiadzie powinny późną wiosną i wczesnym latem powoli i stopniowo przyzwyczajać skórę do ekspozycji na światło ultrafioletowe i opalanie. Jeśli jest to możliwe, należy unikać korzystania z preparatów fotouczulających w okresie letnim lub przed planowanym urlopem w krajach o wysokim nasłonecznieniu.